JOURNALISME ET ESPRIT CRITIQUE

Een foutieve beoordeling, keuze of beslissing kan fataal of uiterst ernstig zijn voor de arts die een ongelukkige medische handeling uitvoert, de ingenieur die zich vergist in zijn berekeningen en daarmee het instorten van een brug veroorzaakt, het farmaceutische bedrijf dat een geneesmiddel met schadelijke bijwerkingen op de markt brengt, de voedingsindustrie die zeer giftige voedingsmiddelen doorlaat, een jury en rechters die een onschuldige veroordelen, politieagenten die een blunder begaan, de vermogensbeheerder die het geld van een klant investeert en het verliest…

Er bestaan waarborgen in deze disciplines. Ze zijn uitgevonden en ontworpen naarmate er problemen en schade optraden, met enige vertraging. Ze maken het mogelijk het aantal van deze situaties te verminderen, maar helaas niet volledig uit te bannen:

• Controlelijsten
• Controles en hercontroles
• Procedures
• Audits
• Pre-mortem
• …

Er is een beroep waarvan de uitoefening indirecte gevaren met zich meebrengt, zowel voor degenen die het uitoefenen als voor het publiek. Het gaat om journalistiek.

Laten we generalisaties vermijden, die zouden onrechtvaardig, ongegrond en onnodig schadelijk zijn. Allereerst moeten we onderscheid maken tussen de verschillende soorten journalistiek: onderzoeksjournalistiek, politieke journalistiek, gezondheidsjournalistiek, sportjournalistiek, religieuze journalistiek, weerjournalistiek, algemeen nieuws, film/theater, geschiedenis, mode… Leggen zij voornamelijk (vaststaande?) feiten en (geverifieerde?) gegevens vast en verspreiden zij deze, of verspreiden zij ideeën en oordelen? Laten we dus voorzichtig blijven, zonder de zaken te vertroebelen of bepaalde evidenties te ontkennen.

Dit beroep wordt, net als veel andere, beïnvloed door verschillende mechanismen, moeilijkheden, fouten, mislukkingen, valkuilen… vooral wanneer deze professionals hun mening en informatie moeten delen. Dit artikel heeft tot doel enkele daarvan te beschrijven en enkele denkpistes aan te reiken.

Hoewel de journalist onafhankelijk moet zijn en blijven van de politieke macht, en hoewel hij geacht wordt “de waarheid” te zoeken en door te geven, voor zover die binnen handbereik is, is hij helaas onderworpen aan de harde wetten van de commercie.

Tussen de redactionele lijnen die hij lijkt te moeten respecteren, de steeds grotere druk om als eerste informatie te verspreiden, de informele banden of toenaderingen tot politieke stromingen, en de talrijke zwakheden van het menselijk denken dat onderhevig is aan stereotypen, overtuigingen, vooroordelen, generalisaties, overdrijvingen en cognitieve vertekeningen, wat blijft er dan over om een beroep uit te oefenen dat steeds meer de indruk wekt sensatiezuchtig te zijn in plaats van een referentiepunt voor informatie?

Een medische ingreep die resulteert in de dood van een patiënt of een levenslange handicap is een drama. Het instorten van een brug met gewonden en doden tot gevolg is een drama. Een kettingbotsing, een vliegtuigongeluk, twee treinen die frontaal op elkaar botsen, een brand, een explosie, het zijn allemaal drama’s. En helaas houdt de lijst daar niet op.

Hoe zit het met onvolledige, onjuiste, misleidende, tendentieuze, simplistische, overdreven of verzwegen informatie? Zonder de beroepsgroep natuurlijk te beschuldigen van intellectuele oneerlijkheid of kwaadwilligheid, wat zeker een onaanvaardbare overdrijving zou zijn!

De gewone man, u en ik, zijn zich daar niet noodzakelijkerwijs van bewust, of in ieder geval niet meteen. Is het de normaliteit van onze samenleving, een neveneffect van de ongebreidelde jacht op primeurs, een overdreven uitdrukking van bepaalde ideeën, een mateloze race om resultaten, onvolwassenheid, goedgelovigheid, luiheid van de lezers…? De werkelijkheid ligt waarschijnlijk op het snijvlak van deze en andere redenen. Eén ding is zeker: journalisten hebben een enorme invloed op ons en dragen bijgevolg ook een enorme verantwoordelijkheid bij het doorgeven van (soms) twijfelachtige informatie en meningen.

Deze toxiciteit is vooral mentaal en de gevolgen ervan zijn moeilijk meetbaar. Toch kunnen de effecten dramatisch zijn, omdat ze het kritisch denken verstijven, het redeneringsvermogen en het beoordelingsvermogen lobotomiseren en uiteindelijk resulteren in keuzes die niet de onze zijn.

Elke generatie heeft te maken met een toename van het aantal beslissingen dat dagelijks moet worden genomen in vergelijking met de vorige generatie. De dagen zijn echter niet langer en de eisen zijn niet minder, integendeel. Het is ondenkbaar om deze versnelling te stoppen, net zomin als het mogelijk is om uit de race om omzet, winstmarge, marktaandeel en bekendheid te stappen.

Op welke elementen kunnen we invloed uitoefenen? Welke elementen vallen buiten onze controle?

• Het beleid (redactionele lijn) van de vertegenwoordigde media
• Politieke sympathieën, samenzweringen en verplichtingen
• Persoonlijke overtuigingen
• Persoonlijke waarden
• Overdrijvingen, generalisaties, stereotypen, vooroordelen
• Het proces van informatieverwerving
• Het proces van informatieverificatie
• Het besluitvormingsproces om nieuws al dan niet te delen

De eerste twee elementen vallen over het algemeen buiten onze invloedssfeer, tenzij we ons als Don Quichotte gaan gedragen…

De volgende drie zullen ons veel hoofdbrekens bezorgen, want het veranderen van overtuigingen is een langdurig proces en het gaat er hier niet om de waarden van anderen te veranderen.

Dan blijven de laatste drie over: wat doen journalisten om informatie te verwerven, te verifiëren en te delen?

Wat zijn in het bijzonder de remmen, valkuilen, hindernissen en snelkoppelingen?

Hier zijn er zes om mee te beginnen, die een enorme ‘staying power’ hebben en die op zichzelf al een niet te verwaarlozen deel van de verstarring van ons kritisch denken vertegenwoordigen:

• De verankeringsbias – (reeds uiteengezet in het artikel Metselen, boten, onderhandelen: wat hebben ze gemeen? Ankers – https://www.linkedin.com/post/edit/6562684050040070145/)
• De bevestigingsvertekening (reeds uiteengezet in het artikel De besten werven: natuurlijk. Ook al zijn wij zelf de grootste hindernis! https://www.linkedin.com/post/edit/6573904396437065728/)
• Groepsdenken (reeds uiteengezet in het artikel De besten werven: natuurlijk. Ook al zijn wij zelf de grootste hindernis! https://www.linkedin.com/post/edit/6573904396437065728/)
• Het effect van blootstelling
• De beschikbaarheidbias
• De framingbias

Laten we even stilstaan bij de laatste drie.

Het effect van blootstelling

Wat zet ons ertoe aan om het merk Dash te kopen in plaats van het merk Ariel, die beide in het waspoederrek van een grootwinkelbedrijf liggen? Het antwoord op deze vraag is natuurlijk niet triviaal. Een van de redenen is het effect van blootstelling, waarbij we ons meer verbonden (minder ver verwijderd) voelen met dingen waaraan we meerdere keren zijn blootgesteld. Dit geldt voor een gezicht, muziek, een voorwerp, een naam, een smaak… Zoekmachines zoals Linkedin, Facebook en Amazon maken onder andere gebruik van dit effect.

Wat kunnen we hieruit afleiden? Een fenomeen van geleidelijke gewenning, zelfs aan dingen die het verst afstaan van onze smaak, motivaties en wensen. En dat kan ernstige schade veroorzaken.

De beschikbaarheidbias

Denkt u dat u meer woorden kunt vinden die beginnen met de letter “k” dan woorden waarvan de derde letter een “k” is?

Denkt u dat er in de Verenigde Staten meer doden vallen door haaien of door vallende vliegtuigonderdelen?

Wat is waarschijnlijker: slachtoffer worden van een verkeersongeval of van een vliegtuigongeluk? Het antwoord is bekend. De kans is veel groter in de auto dan in het vliegtuig. Toch blijft elk vliegtuigongeluk veel meer in het geheugen hangen. Ten eerste is het bijna onmogelijk om er levend uit te komen en ten tweede is het aantal doden veel hoger. Deze twee elementen samen blijven veel beter in ons geheugen gegrift. We zullen tientallen, honderden of zelfs duizenden auto-ongelukken vergeten zijn, maar ons één vliegtuigongeluk blijven herinneren.

Wat kunnen we hieruit concluderen? Dat bepaalde informatie veel meer indruk maakt. Ze brandt zich in ons geheugen en blijft langer in ons geheugen hangen, zodat ze onze perceptie van de werkelijkheid (of zelfs de waarheid) beïnvloedt en ons soms belet verder te zoeken. En als we ons beperken in ons onderzoek naar feiten, kunnen we dan beweren dat we betrouwbare informatie doorgeven?

De framingbias

Als u deze levensverzekering afsluit, beschermt u uw naasten tegen financiële nood in geval van tegenslag.

Als u deze levensverzekering niet afsluit, zullen uw naasten in geval van tegenslag lange tijd in armoede leven.

Dit is een eerste voorbeeld van framing, dat wil zeggen een zoom vooruit of achteruit die de gesprekspartner in staat stelt een bepaald niveau van informatie te ontdekken. Het speelt in op het waargenomen risiconiveau en zet ook een andere vertekening in gang die de wetenschappelijke naam risicoaversie draagt.

Bekijk de volgende video om beter te begrijpen wat dit betekent in termen van het begrijpen van een situatie:

Wat kunnen we doen om het aantal situaties waarin we in de val lopen, door onszelf (de vooringenomenheid) en door anderen, te verminderen?

1. Controleer zonder toegeeflijkheid de geloofwaardigheid van de bron(nen)
2. Vermenigvuldig en diversifieer de bronnen
3. Zoom uit op de situatie om de grenzen ervan te identificeren
4. Geef uzelf (of iemand anders) de rol van advocaat van de duivel
5. Weersta de invloed van andere mensen die ons willen overhalen om hun standpunt over te nemen (zelfs 1000 mensen die dezelfde mening delen, kunnen zich vergissen!
6. Weersta de invloed van anderen die ons heel snel informatie willen laten delen

Is dit alles verenigbaar met dit beroep?

Komt dit uiteindelijk niet neer op het identificeren van je intenties ten opzichte van het publiek? En als die intenties egoïstisch of kwaadwillig zijn, bevinden we ons dan niet midden in een vorm van massamanipulatie?